(SGGP) Được sự gợi ý của cụ Phan Châu Trinh, Nguyễn Quý Anh lấy Ngoại Du Sào (nhà của ông) làm trường Dục Thanh. Trường có nội dung giảng dạy mới, dạy Quốc ngữ và chữ Hán, quan tâm giáo dục lòng yêu nước. Trường có 7 thầy giáo, thầy Nguyễn Tất Thành trẻ nhất.

Năm 1905, để cổ vũ cho phong trào Duy Tân với chủ trương “Chấn dân khí, khai dân trí, hậu dân sinh” đang phát triển rộng ở miền Trung và miền Bắc, chí sĩ Phan Châu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng và Trần Quý Cáp, những hạt nhân lãnh đạo phong trào, đã tổ chức một chuyến Nam du. Điểm dừng chân đầu tiên của công cuộc vận động này là Phan Thiết – Bình Thuận, một vùng đất của phong trào tị địa còn in dấu những hoạt động của các sĩ phu Nam bộ có tinh thần kháng Pháp mạnh mẽ. Với uy tín của một nhà nho học tân tiến, cụ Phan đã tiếp xúc với một số nhân sĩ trí thức địa phương như Nguyễn Quý Anh, Trương Gia Mô, Nguyễn Trọng Lội, Hồ Tá Bang, v.v... vận động các vị đứng ra lãnh đạo phong trào, tiến hành những công việc chung của công cuộc duy tân. Cụ thể của việc xây dựng phong trào là tổ chức hoạt động kinh tế, chính trị, xã hội như Liên Thành thương quán, Liên Thành thơ xã và Dục Thanh học hiệu.

Từ Liên Thành thương quán đến công ty Liên Thành

Sáng lập viên Liên Thành thương quán 1. Nguyễn Trọng Lội tự Canh 2. Nguyễn Quý Anh tự Nhu Khanh Hai vị này là con của cụ Nguyễn Thông, một nhà thơ yêu nước Nam bộ, từ Tân An ra Phan Thiết ẩn dật, cụ xây một ngôi nhà nhỏ ở Phan Thiết gọi là Ngoạ Du Sào. Đây là nơi để cụ đọc sách, ngâm thơ và tiếp các nhân sĩ yêu nước. 3. Cụ Hồ Tá Bang tự Quốc Phụ, ký lục toà sứ Phan Thiết. 4. Nguyễn Hiệt Chi tự Mông Thương, giáo Tho. 5. Trần Lệ Chất tự Giá Khanh, thông thạo chữ nho lẫn tiếng Pháp, bí thư của công sứ Garnier, bạn đồng môn với thân sinh Nguyễn Tất Thành. 6. Ngô Văn Nhượng tự Thôi Chi.

Nhận sự chỉ đạo của cụ Phan, nhóm hoạt động phong trào Duy Tân tại Bình Thuận đã quyết định thành lập một thương quán lấy tên là Liên Thành vào tháng 3.1906 tại Phan Thiết, do 6 vị đứng tên sáng lập là Nguyễn Trọng Lội, Hồ Tá Bang, Nguyễn Quý Anh, Trần Lệ Chất, Nguyễn Hiệt Chi và Ngô Văn Nhượng. Bên cạnh những sáng lập viên cũng cần kể đến những ủng hộ viên như Huỳnh Văn Ngô và Nguyễn Văn Chu là người gốc Phan Thiết, và cũng là bạn tâm giao với các sáng lập viên. Tuy gọi là Liên Thành thương quán, nhưng lại đăng ký với công sứ Pháp tại Bình Thuận - lúc đó là Claude Léon Lucien Garnier - dưới danh nghĩa của một công ty nặc danh với thời hạn hoạt động trong 10 năm (1906 – 1917).

Xác định thời gian như vậy bởi mục đích chính của Liên Thành thương quán lúc bấy giờ là hoạt động chủ lực tạo nguồn kinh tài cho tổ chức duy tân, bên cạnh đó, vận động các cổ đông tham gia là những hạt nhân của việc phát triển rộng khắp trong nước tư tưởng của phong trào thông qua con đường thương mại. Nghề kinh doanh chính của thương quán lúc ban đầu là nước mắm, tuy nhiên thương quán còn kinh doanh thêm các cửa hiệu buôn vải, tiệm thuốc bắc và cả dịch vụ khách sạn. Thương quán với danh nghĩa của một công ty hoạt động có hiệu quả khi mà từ Phan Thiết đã vươn ra mở các phân cuộc tại Sài Gòn, Mỹ Tho, Cao Lãnh và Bến Tre với một thương hiệu chinh phục người tiêu dùng là Liên Thành. Một điều đặc biệt là hầu như những người tham gia điều hành hoạt động kinh doanh của Liên Thành lúc ban đầu lại là những nhà Nho học chính hiệu. Ấm sinh Nguyễn Trọng Lội, Nguyễn Quý Anh là con trai của cử nhân Nguyễn Thông, người khơi động và phát triển phong trào tị địa tại Bình Thuận, Trần Lệ Chất, Hồ Tá Bang, Nguyễn Hiệt Chi lại là những thông phán, ký lục, giáo thọ nhưng khi bước vào thương trường điều hành hoạt động công ty lại tỏ rõ là những tài năng thực thụ. Cũng cần nói thêm rằng vào thời điểm này cả nước chúng ta chưa có một công ty kinh doanh nào thuần người Việt đứng ra để tham gia trong thị trường vốn chỉ toàn là người Pháp, Hoa kiều, Ấn kiều đang thao túng hoạt động kinh doanh trong nước. Bằng những bước đi vững chãi với quan niệm chữ tín của những nhà Nho từ một thương quán nhỏ của vùng đất Bình Thuận, Liên Thành đã chính thức vượt khỏi tỉnh có mặt hầu khắp các địa bàn toàn quốc với nghề truyền thống là nước mắm.

Cuộc đấu tranh khốc liệt

Cổ phiếu của cổ đông

Với việc lớn mạnh trong công cuộc kinh doanh bằng sự phát triển các phân cuộc giao dịch trong toàn quốc và cả thị trường Nam Vang, Liên Thành đã thật sự gây nên những chú ý hết sức gay gắt của chính quyền thực dân và tập đoàn mại bản. Những cuộc khám xét liên tục của chính quyền thực dân ở Bình Thuận vì nghi ngờ công ty Liên Thành cung cấp kinh tài cho công cuộc Duy Tân và ủng hộ phong trào Đông du. Tuy nhiên với sự điều hành của Hồ Tá Bang và Trần Lệ Chất, công ty đã vượt qua những cuộc bố ráp của thực dân với vai trò của một doanh nghiệp hoạt động sổ sách thu chi minh bạch, nên thực dân không làm gì được.

Tuy nhiên theo Liên Thành Thông sử của Hồ Tá Khanh, thì tất cả chi phí hoạt động của trường Dục Thanh đều do công ty Liên Thành tài trợ, ngoài ra toàn bộ lợi tức của công ty lại dành hoàn toàn cho phong trào Đông du, tuy trong sổ sách kế toán vẫn ghi là đã phân chia đầy đủ cho các cổ đông. Cảm thấy Bình Thuận là đất còn có sự quản lý của triều đình, chưa có một môi trường kinh doanh thuận lợi nên vào năm 1917, công ty chuyển về Sài Gòn xây dựng tổng cuộc ban đầu tại đại lộ Kitchener (cầu Ông Lãnh) và sau đó chuyển qua trụ sở tại 1-2-3 Quai Testard Chợ Lớn (nay là đường Châu Văn Liêm) rồi cuối cùng dời đến 243 Bến Vân Đồn quận 4 đến nay. Từ 1931, thời điểm thực dân Pháp gây nhiều khó khăn cho công ty bởi mục đích của chúng là thôn tính hoàn toàn thị trường nước mắm toàn quốc, mà Liên Thành là cái gai cần được nhổ bỏ. Với thủ đoạn cạnh tranh kinh doanh, thực dân Pháp gây khó khăn như đánh vào thuế môn bài thật cao, bắt hạ giá thành bán, tổ chức các cơ sở làm giả nước mắm Liên Thành, thậm chí chúng còn hâm doạ tìm cách trả giá cao để có được cổ phần và chân đứng trong công ty Liên Thành. Bên cạnh sự lũng đoạn của bọn thương mại, thực dân biết được đa số cổ đông Liên Thành và lãnh đạo công ty là những sĩ phu tham gia trong phong trào Duy Tân nên chính quyền thực dân càng ra sức thôn tính gây chia rẽ nội bộ và làm nhục cán bộ công ty. Đỉnh điểm của vấn đề là việc ông Nguyễn Minh Duệ khi ấy vốn là phó giám đốc đã đấu tranh một cách quyết liệt không chịu quỳ trước công sứ Pháp tại Phan Thiết và không chịu hạ giá nước mắm theo ý đồ triệt tiêu công ty của thực dân Pháp. Trước những khó khăn đó, công ty Liên Thành đã luôn giữ vững tinh thần bản lĩnh đoàn kết vượt qua đồng thời nâng cao uy tín ngày càng lớn mạnh trên thương trường.

Liên Thành tạo dấu ấn cho nước mắm Phan Thiết

Ảnh chụp thương hiệu nước mắm Liên Thành do Võ Huy Quang, hậu duệ của cổ đông Võ Văn Trang lưu giữ

Năm 1906, khởi đầu với những hãng sản xuất nhỏ tại Phan Thiết, đến những năm 30, công ty Liên Thành đã mở mạng lưới rộng khắp nước. Đây là một công ty với thương hiệu Việt do người Việt quản lý. Bằng nguồn sản phẩm sản xuất tại Phan Thiết, vốn là nguồn nước mắm mang tính chất tự phát nhỏ lẻ thông qua hoạt động của công ty Liên Thành, nước mắm Phan Thiết dưới nhãn hiệu con voi đỏ của công ty đã có mặt ở khắp các phân cuộc Bạc Liêu, Sa Đéc, Bến Tre, Quy Nhơn, Hội An. Lần đầu tiên thương hiệu nước mắm này tham dự hội chợ tổ chức ở Hà Nội năm 1918. Rồi sau đó nước mắm Phan Thiết thông qua công ty Liên Thành đã qua dự cuộc đấu xảo thuộc địa Pháp tại Marseille vào năm 1922. Nước mắm của công ty Liên Thành được xuất khẩu ở các nước Đông Dương - đặc biệt là sự thành lập phân cuộc tại Campuchia để điều hành phân phối sản phẩm đến các vùng khác nhau như Lào, Thái Lan… Từ việc buôn bán chuyên về nước mắm, dần dần một thương hiệu mang đậm phong cách Việt là nước mắm Liên Thành đã có chân đứng hầu như khắp trong nước. Dung lượng tiêu thụ nước mắm vào những năm cao điểm đã lên đến hàng triệu lít. Cũng từ đây người ta biết nhiều hơn về nước mắm Phan Thiết - cái nôi sản sinh thương hiệu của công ty nước mắm Liên Thành. Đến năm 1979, hoạt động của thương hiệu nước mắm Liên Thành được UBND TP.HCM ra quyết định đưa vào quốc doanh. Năm 1992, từ một xí nghiệp nước mắm sản xuất cầm chừng qua những bước chuyển đổi để rồi vào năm 2001, Công ty cổ phần chế biến thuỷ hải sản Liên Thành được phép hoạt động theo đúng chức năng nguyên gốc đã phần nào giới thiệu thương hiệu có tuổi đời 100 năm của mình với 8 năm được NTD bầu chọn hàng Việt Nam chất lượng cao (do báo Sài Gòn Tiếp Thị  tổ chức). Sự tồn tại thương hiệu thuần Việt 100 năm đã phần nào chứng tỏ bản lĩnh kinh doanh của các doanh nhân Việt.

TS Thông Thanh Khánh