Tôi tình cờ gặp các cựu chiến binh hải quân quê Nam Định: Cao Quý Toàn, Trần Thanh Tú đang bàn tính cho hành trình đi đón 16 hài cốt liệt sĩ là đồng đội hiện an táng tại đảo Phú Quốc về quê hương Nam Định.

Cách đây 2 năm, khi Ban liên lạc truyền thống hải quân Nam Định tổ chức về thăm chiến trường xưa, đảo Phú Quốc là một điểm đến. Thăm nghĩa trang liệt sĩ trên đảo, các anh thấy có 50 ngôi mộ đồng đội quê Nam Định. Trao đổi với Ban quản trang, các anh biết phần lớn thân nhân của những liệt sĩ an táng tại đảo Phú Quốc đều chưa có điều kiện ra thăm viếng và đón các anh về quê

1.Trên đường tìm đến nhà Tư Mai - Phạm Văn Mai, 53 tuổi, ở ấp Suối Cát, xã Cửa Dương (huyện Phú Quốc), nhiều người nói với tôi rằng Tư Mai là người giỏi đi rừng, như sói của rừng xanh.

Từ lúc cùng cha sinh sống và khai khẩn đất Phú Quốc đến nay, bàn chân ông đã đi khắp 99 ngọn núi từ bắc đảo đến nam đảo, từ hòn Chảo qua hòn Hàm Rồng, từ đỉnh núi Chúa cao nhất đảo đến khu vực lũng vực sâu ở sông Rạch Tràm, sông Dương Đông. Ông biết nhiều chuyện ly kỳ như cổ tích của rừng đảo Phú Quốc.

Đến Phú Quốc, mục tiêu của chúng tôi là đi hết các con đường ở đảo. Đường nào cũng đi, len lỏi vào hang cùng ngõ hẻm, cả những con đường mòn với những cây cầu khỉ cho đến khi không thể đi được nữa mới thôi...

Sau khi bàn thảo kỹ kế hoạch với hướng dẫn viên, chúng tôi chia ra các tuyến đi cho từng ngày: ngày đi Bắc đảo, ngày đi Nam đảo, ngày đi phần giữa đảo.

Những bãi biển hoang sơ

Bài 1, bài 2, bài 3, bài 4

Sau cuộc gặp với Bảy Nhu, tôi sáng tỏ phần nào về quá trình chôn cất, những tù binh đã được đối xử như thế nào, chế độ sinh hoạt ra sao, nhưng những cái chết xảy ra liên tục trong tù vẫn là một ẩn số. Tôi nghĩ đến ông Nguyễn Văn Nam (tên thường gọi là Hai Nam), một trong hai người đã từng có thời gian làm việc ở nhà tù Phú Quốc, hiện nay còn sống trên đảo. Ông Hai Nam trước đây làm trưởng ban tiếp liệu, chuyên lo việc tiếp nhận nhu yếu phẩm, thực phẩm cho nhà tù và hiện nay là Trưởng ban văn hóa thị trấn An Thới (Phú Quốc).

Khẩu phần ăn và... cuộc giành giật

Lội bộ theo con đường chính của thị trấn An Thới, quẹo qua cầu cảng là cơ sở nước mắm Nam Hương của ông Hai Nam. Đó là một người đàn ông có dáng người cao lớn, da ngăm đen, khuôn mặt trông hiền với hàng ria mép tỉa gọn. Dù mới gặp lần đầu, nhưng ông Hai Nam đã kể cho tôi nghe về những năm tháng đã qua mà nhiều khi ông muốn cố quên đi. Ông Hai Nam kể:
 

Ông Hai Nam, trước đây là Trưởng ban tiếp liệu trại tù binh Phú Quốc trò chuyện với tác giả bài viết (bên trái). Ảnh: Khánh Băng

Bài 1, bài 2, bài 3, bài 4

Lịch sử đã sang trang, nhưng lịch sử luôn để lại bài học, giá trị cho thế hệ hiện tại và mai sau. Chiến tranh đã đi qua, nhưng niềm tự hào, những khúc bi tráng của các thế hệ những tù binh một lòng son sắt, giữ khí tiết với cách mạng luôn là tấm gương soi để thế hệ hôm nay tiếp bước truyền thống dân tộc.

Đài tưởng niệm liệt sĩ Nhà tù Phú Quốc tại thị trấn An Thới (Phú Quốc)